gShen

         Termin gShen oznaczający w języku tybetańskim specyficzną kategorię książąt Bon często był przedmiotem doraźnych interpretacji. W terminie ye-gshen tylko ye posiada wyraźną wartość; zgodnie z tradycją Bon tradycyjnie formy tej używano wskazując wyższe, duchowe gshen. Najbardziej satysfakcjonujące tłumaczenie jakie się przedstawia jest to zaprezentowane przez H. Hoffmanna, który widział w gshen stare tybetańskie słowo określające ‘szamana’, mimo że był w tym daleki od tego, by ta interpretacja satysfakcjonowała całość analizowanych przypadków. F.W. Thomas i J.v. Manen interpretowali je jako pochodzące od słowa shan (Stare Tybetańskie shen= ‘rzeźnik’). Kontynując pododbną linię, G. Tucci połaczył  gshen z gshed, ‘rzeźnik’. Odwracając, już A.H. Francke uświadomił, że gshen, oparte na ich aktywności, jak jest to opisane w gZer-myig, może oznaczać zbawicieli lub nauczycieli. Większość z Dziewięciu Ścieżek (tyb. theg-pa), praktyki przez które Bon-po musi przejść w celu osiągnięcia swojego stanu doskonałości, są zakwalifikowane przez gshen, na przykład snang-gshen (metoda egzorcyzmu) lub srid-gshen (nauki o stanie pośmiertnym w bardo). Jak w tych przypadkach, użycie gshen w gshen-sras (buddyjskie: dgra-bcom-pa; sanskryckie: arhat) dla bonpowskiego bóstwa gShen-lha-‘od-dkar w Sambogakaji nie może być tłumaczone w sensie szamanistycznym. Ta interpretacja przypomina wątpliwe ponad wszystko dla zrozumienia imię pół legendarnego organizatora religii Bon, gShen-rab-mi-bo, którego biografia również nie implikuje jakoby był on praktykującym szamanem, mimo że szamanizm odgrywał istotną rolę w starym Bon.
         Z drugiej strony, wiemy z języka szang-szung, że termin shen (shin) jest odpowiednikiem tybetańskiego (rnam-)shes i shes-pa, w szczególności jako “wiedzieć, znać”, lecz również ze znaczeniem “dusza”. Drobienie przyrostków jak g w gshen, nie jest nadzwyczajne w języku szang-szung. Zgodnie z dge-bshes Chos-kyi-grags-pa, tybetańskie rnam-shes jest oddane w języku chińskim jako “shen-shih”, a “shen” w języku chińskim, jak shen w szang-szung, również znaczy “dusza”, zawierając jej derywacje jako “rozpoznać” i “wiedzieć, znać”. Często wspominałem w poprzednich rozdziałach o korelacji języka szang-szung ze starochińskim oraz językami Si-hia i Mi-nyag. Na podstawie naszej obecnej wiedzy, termin gshen staje się pełen znaczenia we wszystkich wspomnianych powyżej wystepowaniach z pomocą języka szang-szung. Fakt, że pięciu gshen emanowało z gShen-rab-mi-bo również jest nazwane ye-shes-kyi lha,  “bóstwa wiedzy lub madrości”, jest w linii z definicją gshen które zidentyfikowaliśmy.
         Zmieniając teraz w szczególności znaczenie gShen-rab-mi-bo, powinniśmy ponownie odnieść do języka szang szung, w którym sylaba ra lub rab jest odpowiednikiem tybetańskie rgya(s). Jak mogłem to pokazać w poprzednich rozdziałach , leksykon szang szung wprowadza cenną pomoc poprzez zrozumienie wielu przypuszczalnych terminów tybetańskich ze sfery religii Bon. Na przykład, istnieje Dang-ra w tybetańskim regionie jezior, gdzie ra(b) odpowiada tybetańskiemu rgya, a dang (chiński tang) odpowiada tybetańskiemu mtsho .
         Nawiązując, interpretacja znaczeniowa gShen-rab mogłaby być w takim bądź razie Shes-rgya lub Shes-rab. Region zachodnio-tybetański Mar-yul oferuje inny przykład, jak może być użyteczny leksykon szang szung. W języku szang szung mar odpowiada tybetańskiemu gser. Dlatego  zajmujemy się z Suwarnagotrą (Suwarnabhumi) chińskim Si-li. Si w zmianie jest tybetańskim gser (w jęzku szang szung mar), a li to w języku szang szung słowo rig (tyb. yul).

Seigbert Hummel „On Zhang Zhung”, fragmeny publikacji tł. Przez Annę i Tomasza Szymoszyn